Kiến trúc Quy hoạch và Quản lý ở đô thị di sản Venice

Image

TS.KTS Nguyễn Anh Tuấn

Có một nơi được mệnh danh là ‘Nữ hoàng của biển Adriatic’, là ‘thành phố của nước’, là ‘thành phố nổi’, là ‘thành phố của tình yêu’, là ‘thành phố của những chiếc cầu’, là ‘thành phố của những con kênh’, là ‘thành phố của mặt nạ’ hay là La Serenissima – có nghĩa là ‘nơi yên bình nhất’, nơi đó là Venice – điểm đến mơ ước của những cặp tình nhân, du khách thập phương, những nghệ sĩ và cả các KTS. Trên các trang web bình chọn những thành phố đẹp nhất thế giới, cái tên Venice thường được nhắc đến đầu tiên. Ai đã từng đặt chân đến Venice đều bị mê hoặc bởi nét lãng mạn và độc đáo có một không hai trên thế gian.

 

Sơ lược về Venice và lịch sử hình thành

Thành phố trên 1500 năm tuổi Venice (trong tiếng Ý là Venezia) là thủ phủ của vùng Veneto phía Đông Bắc Italia. Venice là tên của hòn đảo chính lớn nhất trong quần thể hàng trăm hòn đảo lớn nhỏ nằm rải rác trong một vịnh kín (có tài liệu nói là khu đầm phá tam giang) của biển Adriatic, thông với Địa Trung Hải. Nhìn từ máy bay, Venice có hình một con cá khổng lồ quẫy trên một ngọn sóng, giờ trở thành biểu trưng của thành phố.  Venice được nối với đất liền bằng con đường độc đạo thẳng tắp Ponte della Libertà (khánh thành năm 1933 bởi Mussolini).

Do còn thiếu các tài liệu và chứng cứ lịch sử, ngày nay các nhà sử học đều thừa nhận những cư dân đầu tiên của Venice là người tị nạn đến từ các thành phố La Mã gần đó, dù trước đó Venice đã có các ngư dân bản địa. Lịch sử của Venice được đánh dấu bằng sự ra đời của nhà thờ Thiên chúa giáo San Giacomo trên đảo Rialto và được cho là đã gióng tiếng chuông đầu tiên vào giữa trưa ngày 25 tháng 3 năm 412.

Lịch sử phát triển của Venice là cả một chuỗi dài giao thoa văn hóa và giao dịch thương mại hàng hải với Châu Âu, đế chế Byzantine và thế giới Hồi giáo. Từ đầu thế kỷ thứ 13 đến cuối thế kỷ thứ 17, Venice là một trung tâm thương mại hàng hải của Châu Âu và thế giới,  biến nó thành một trong những thành phố giàu có bậc nhất.

Do những khó khăn trong cuộc sống hiện đại như việc đi lại, giá cả sinh hoạt và giá nhà đắt đỏ, ít việc làm… dân số trên đảo trung tâm (Venice) giảm xuống nhanh chóng: từ khoảng 120.000 người vào năm 1980 xuống còn 60.000 vào năm 2009. Vào năm 2007, người ta ước tính trung bình có khoảng 50.000 du khách đến Venice mỗi ngày trên tổng số khoảng 60.000 cư dân của thành phố. Venice cũng đang đối mặt với một vấn đề nan giải, đó là việc thành phố đang chìm dần, thậm chí dẫn đến lụt lội nhiều nơi. Người ta ước tính Venice chìm khoảng 2mm mỗi năm. Chỉ trong thế kỉ 20 vừa qua, Venice đã bị “chìm” 23cm. Tuy vậy ngày nay, Venice vẫn là một trong những ‘con gà đẻ trứng vàng’ của ngành du lịch Italia.

Kiến trúc ở Venice – phong cách Venetian

Venice mang trong lòng một gia tài đồ sộ các công trình kiến trúc: khoảng 120 nhà thờ, hơn 60 tu viện từ kiểu Thiên chúa giáo tiên kỳ, byzantine, roman, gothic, phục hưng với phong cách chiết trung, baroc hoặc roccoco, hơn 100 tháp chuông và 40 cung điện được xây dựng trải dài trên nhiều thế kỷ. Do quá trình giao lưu văn hóa kéo dài nhiều thế kỷ, kiến trúc ở Venice là sự pha trộn phong cách của các dòng kiến trúc chính thống Châu âu và phong cách byzantine xen lẫn các ảnh hưởng mang hơi hướng Ả rập dưới tác động của khí hậu Địa Trung Hải. Chính sự pha trộn phức tạp này đã hình thành ở đây một phong cách kiến trúc gọi là Venetian style. Đặc trưng của phong cách này là các vòm hình lưỡi mác đậm chất Gothic với các chi tiết trang trí mang phong cách byzantine và Ả rập. Chính kiến trúc Venetian đã gây bất ngờ cho nhiều KTS khi đặt chân đến đây.

Quần thể hai bên bờ Canal Grande (kênh lớn) là một bộ sưu tập các công trình di sản, mỗi công trình một vẻ. Ánh nắng chói chang, nước biển lấp lánh cùng vô vàn công trình kiến trúc đẹp làm nên cảnh tượng hấp dẫn dọc từng con phố dòng kênh. Những chiếc cầu cũng là đặc sản của thành phố. Người ta thường nhắc đến những cây cầu nổi tiếng bắc ngang Canal Grande như cầu đá Rialto (được cho là cây cầu được chụp ảnh nhiều nhất thế giới), cầu gỗ Academia, nhưng ít ai biết Venice còn một chiếc cầu đặc biệt bằng kính và thép của KTS Santiago Calatrava nằm giữa quảng trường Roma và ga tàu điện Santa Lucia.

Do Venice nằm trong một vịnh kín (đầm phá), nền đất khá yếu, từ ngàn năm nay, người ta xây công trình trên cọc gỗ (của cây tổng quán sùi hoặc thông rụng lá của Nga) đóng xuống bùn san sát nhau. Do ngâm trong môi trường nước biển, hầu hết cọc gỗ vẫn làm việc tốt sau hàng trăm năm. Công trình ở đây hầu hết xây bằng gạch đất nung hoặc bằng đá, lợp ngói ống. Quần thể Kiến trúc Venice đều có tuổi đời vài trăm năm.

Quy hoạch đô thị Venice – độc đáo và cá biệt

Điểm độc đáo nhất của quy hoạch Venice chính là một đô thị thời hiện đại không ô tô, xe máy. Giao thông trong thành phố dựa hoàn toàn vào hệ thống giao thông thủy gồm các kênh đào, với xương sống là Kênh Lớn (Canal Grande) xuyên suốt thành phố. Đây là “đại lộ” độc đáo dài 3,5km này được phủ kín hai bên mình những nhà thờ, khách sạn, quảng trường, các điểm tham quan chính của Venice. “Đại lộ” nước này là nơi chứng kiến tất cả những hoạt động của Venice từ buôn bán, lễ hội đến đám cưới, đám tang. Khoảng 150 con kênh đào và khoảng 400 cây cầu biến không gian đô thị ở đây trở nên lãng mạn và độc đáo hiếm có.

Phương tiện giao thông nội đô gồm có phà (water bus), ca nô (taxi), thuyền chèo cá nhân (gondola). Giao thông đối ngoại có tàu điện, hai sân bay quốc tế và đường bộ đến cửa ngõ thành phố. Tuy nhiên, hầu hết người dân và du khách ưa thích đi bộ trong các con hẻm nhỏ thay vì dùng các phương tiện giao thông công cộng.

Thành phố có hàng trăm quảng trường. Các quảng trường ở Venice rất đặc biệt do không có xe cộ qua lại, người dân có thể tự do thưởng ngoạn mà không cần bận tâm đến giao thông. Quảng trường thường gắn liền tượng đài và nhà thờ hoặc tu viện cùng tháp chuông, khiến không gian đô thị liên tục thay đổi, hấp dẫn ở mọi góc nhìn. Đẹp nhất và nổi tiếng nhất là quảng trường San Marco, một mặt quay ra biển, phần còn lại được bao bọc bởi các kiến trúc di sản và lúc nào cũng đầy ắp chim bồ câu. Nói về quảng trường San Marco, Napoléon cho rằng đó là ‘căn phòng khách thanh lịch nhất Châu Âu’ (nguyên văn: “le plus élégant salon d’Europe”).

Có thể nói hệ thống kênh đào, những chiếc cầu, những quảng trường, nhà thờ và tu viện, tháp chuông chính là các thành tố cấu trúc nên không gian đô thị Venice.

Quản lý đô thị ở Venice

Venice được nguyên vẹn như ngày nay là nhờ những nỗ lực tột bậc của Chính phủ Italia và người dân ở đây và cả cộng đồng quốc tế. Những nỗ lực có thể ghi nhận qua chính sách quản lý xây dựng rất hiệu quả. Ở đây, gần 100% các ngôi nhà bảo tồn được mái ngói ống đỏ truyền thống của Italia cũng như kiến trúc vốn có của nó từ vài trăm năm trước. Mỗi ngôi nhà là một di sản và dường như chứa đựng cả một pho truyện cổ tích về lịch sử và gốc gác của nó. Nhà giáp với kênh đào luôn có một cửa chính mở trực tiếp ra mặt nước. Những ngôi nhà nhìn bề ngoài sứt sẹo, mốc meo và hầu như không thay đổi qua thời gian, nhưng nội thất thì lại tiện nghi sang trọng đáp ứng yêu cầu cuộc sống hiện đại. Không có nhà nhiều tầng và cao tầng, biển quảng cáo cũng không hề xuất hiện và cũng không có kiến trúc mới xây chen. Một điểm rất thú vị là dường như chính quyền thành phố cho phép người dân tự do sinh hoạt đời thường như việc phơi phóng quần áo trước nhà, tự chọn màu sơn cho ngôi nhà của mình… khiến du khách rất thích thú và muốn khám phá cuộc sống nơi đây.

Venice – thành phố của lễ hội và văn hóa

Venice là nơi được chọn làm bối cảnh cho vô vàn câu chuyện tiểu thuyết, kịch, phim, thơ ca nổi tiếng. Venice cũng nổi tiếng về nghề làm mặt nạ và nghề thủy tinh (Murano). Hằng năm vào dịp tháng 2, nơi đây diễn ra Carnival diễu hành hóa trang sôi động. Liên hoan phim Venice có tuổi đời cao nhất (80 năm) và cũng rất danh giá. Không khó để tìm thấy những buổi trình diễn nghệ thuật như hòa nhạc, triển lãm nghệ thuật, hay đơn giản là những màn trình diễn của các nghệ sĩ đường phố.

Nếu cần có một điều gì đó để than phiền ở Venice thì đó chỉ có thể là giá cả dịch vụ du lịch. Du khách thường trả khoảng 120 đô la Mỹ cho 30 phút du ngoạn trên chiếc thuyền nan gondola 1 người chèo. Một bữa ăn xoàng xĩnh cũng tiêu tốn 25 đô la. Nhưng ở đây hầu như chẳng mấy ai than phiền về điều đó.

Có nhiều thành phố trên thế giới được so sánh với Venice: Amsterdam (Hà Lan), Brugers (Bỉ), Tô Châu (Trung Quốc), St Petersburg (Nga)… nhưng khó có nơi nào có được vẻ lãng mạn cũng như quần thể hoàn chỉnh về kiến trúc quy hoạch như thành phố này. Thật khó để nói về Venice trong vài trang giấy, nhưng ai cũng có quyền mơ ước được một lần ghé thăm ‘Nữ hoàng của biển Adriatic’□

Image

Venice nhìn từ máy bay (Nguồn: Wikipedia 2012 tại http://en.wikipedia.org/wiki/Venice)

Image

Toàn cảnh quảng trường San Marco – một kiệt tác thiết kế đô thị (Nguồn: Google map 2012)

Image

Kênh lớn nhìn từ cầu gỗ Academia, phía xa là nhà thờ Santa Maria della Salute (Ảnh: tác giả)

Image

Nhà thờ Santa Maria della Salute, một kiệt tác kiến trúc Baroc bên dòng Kênh lớn (Ảnh: tác giả)

Image

Nhà thờ San Giorgio Maggiore trên đảo nhìn từ quảng trường San Marco, cận cảnh là những chiếc gondola đặc trưng của Venice (Ảnh: tác giả)

Image

Cây cầu đá Rialto bắc qua Kênh lớn lúc nào cũng nhộn nhịp du khách (Ảnh: tác giả)

Image

Quần thể kiến trúc bên dòng Kênh lớn trong buổi xế chiều (Ảnh: tác giả)

Image

Những con kênh nhỏ bình yên thơ mộng (Ảnh: tác giả)

Image

Thành phố của những tháp chuông, quảng trường và nhà thờ (Ảnh: tác giả)

Image

Doge’s Palace trong quảng trường San Marco – một kiệt tác kiến trúc mang phong cách Venetian (Ảnh: tác giả)

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s